Hopp til innhald

Årdal kyrkje: Skilnad mellom versjonar

Frå Setesdalswiki
Harald Haugland (diskusjon | bidrag)
Byråkratar, checkuser, Administratorar
39 134 redigeringer
Ein start
 
Harald Haugland (diskusjon | bidrag)
Byråkratar, checkuser, Administratorar
39 134 redigeringer
2025
 
(33 mellomliggjande versjonar av 4 brukarar er ikkje viste)
Line 1: Line 1:
'''Årdal kyrkje''' ligg på vestsida av vegen, mellom [[Riksveg 9]] og den delen av [[Byglandsfjorden]] som og vert kalla Årdalsfjorden i Grendi i [[Bygland kommune]]. Den tømra kyrkja vart bygd i 1828 av Anders Syrtveit, «Anders kyrkjebyggjar» vart han og kalla. I 1988 fekk ho nytt våpenhus. Kyrkja har plass til 200 personar. Døypefonten er av tre, orgelet er elektronisk frå 1975. Kyrkjeklokka er laga av Hans Mo, Christiansand i 1805 og har inskripsjonen ''«Soli Deo Gloria»''.  
[[Fil:Årdal kyrkje 2007.jpg|thumb|Årdal kyrkje.{{byline|[[Reidar Tveito]]}}]]
[[Fil:Bygland, Årdal kyrkje, runestein.JPG|thumb|Runesteinen aust for kyrkja.{{byline|[[Bruker:Cnyborg|Chris Nyborg]]|2014}}]]
'''Årdal kyrkje''' ligg vest for [[Riksveg 9]] i [[Grendi]] i [[Bygland kommune]]. På vestsida av kyrkja ligg [[Byglandsfjorden|Årdalsfjorden]]. Ho er soknekyrkje for [[Årdal sokn]] i [[Bygland kyrkjelege fellesråd]]. Den [[Oktogonal kyrkje|åttekanta]], tømra kyrkja vart bygd på [[Lande (Grendi)|Lande]] sin grunn i 1827-'28 av [[Anders Torson Syrtveit]] (og kjend som «Anders kyrkjebyggjar») og har plass til 200 personar. I 1988 fekk ho nytt våpenhus. I 2025 løyvde Kyrkjebevaringsfondet 650.000 kroner til forprosjekt for nytt tak på kyrkja.<ref>[[Sigurd Haugsgjerd]]: ''650 000 kroner til taket på Årdal kyrke i Grendi''. Artikkel i [[Setesdølen nr. 13, 2025]] side 3</ref>


Kyrkja har eit nedslagsfelt der det bur 500 personar. I 1992 var det 21 gudstenester med eit snitt på 65 deltakarar, 9 døypte, 20 konfirmantar, 1 vigsel og 7 gravferder. I tillegg var det to møteseriar i kyrkja dette året.  
==Kyrkjegard==
Den eldste delen av kyrkjegarden er rundt kyrkja, men eit nytt felt har blitt laga til på austsida av Riksveg 9, nord for vegen som går opp til [[Lande (Grendi)|Lande]] og [[Hovstad (Grendi)|Hovstad]]. På den eldste delen er mellom anna bautaer reiste over eidsvollsmannen [[Eivind Torkjelson Lande]] og folkeminnesamlaren [[Johannes Skar]]. På denne delen av kyrkjegarden er og ein avbroten runestein reist, han vart funnen innemura i sakristitrappa i 1881. Informasjonstavla fortel at dette er eit gravminne frå tidleg mellomalder (1050&ndash;1150). På norrønt er den delen som er att av inskripsjonen ''Hjalpi Guð ǫndu'', noko som tyder omlag «Gud hjelpe <nowiki>[</nowiki>NN sin<nowiki>]</nowiki> ande». Namnet til den teksten gjeld stod på den no tapte delen av steinen.


Kyrkjegarden ligg rundt kyrkja, men ein nyare del har blitt laga på austsida av Riksveg 9, nord for vegen som går opp til [[Landeskogen]]. Nord for kyrkja, på vestsida av vegen, er det parkeringsplass, det er også ein parkeringsplass sør for den delen av kyrkjegarden som ligg på austsida av Riksveg 9.
Parkeringsplass finst nord for kyrkja, på vestsida av vegen, men og aust for kyrkja på den andre sida av riksvegen. Desse vart laga i 1980.


==Kjelder==
== Kyrkjelyden og aktivitetar ==
*Alf Henry Rasmussen: ''Våre kirker'' 1993 ISBN 82-7527-022-7 side 467
Kyrkja sitt nedslagsfelt er frå [[Byglandsfjord]] og [[Senum]] i sør til [[Longerak]] i nord<ref>Skjevesland, 2003</ref>. I området er omlag 500 personar busett. Ved sidan av reine kyrkjelege aktiviteter nyttast ho og til konsertar. Meir spesifike detaljar om aktivitetar og besøkstal finst i [[Årdal sokn|soknet]] sin artikkel.


== Frå gamalt av til no ==
Fyrste gongen ei kyrkje i Årdal vert nemnt i ei skriftleg kjelde var i 1327 i samband med ein paveleg skatt. I ''Agders historie: 800-1350'' nemner Torbjørn Låg at prestebolet åtte ein part på to hudar i Stussåker under [[Greibrokk]] (som dei hadde to og ein halv hud i), og han trur at Årdal sin prestebustad i høgmellomalderen kan ha vore der<ref>Låg 199, s. 403.</ref>.


[[Kategori:Kirker]]
Den gamle stavkyrkja vart riven i 1604<ref>Norges bebyggelse, s. 70.</ref>, men den nye som då blei reist var etter mindre enn 60 år «so medteki» at Ifuer Snedker måtte reparera henne. Frå 1723 kom kyrkja i Årdal i privat eige, bygdefolket betalde 40 riksdalar for henne. Samstundes fekk dei 3 kalvskinn i [[Bø (bnr 66)|Bø]] og 6 i [[Lande (Grendi)|Lande]]. Kyrkja omtalas i 1812 av biskop Sørensen etter ein visitas som «vel vedligeholdt», men truleg kan kyrkjelyden snarleg ha blitt for stor for henne for rundt 1825 byrja arbeidet med å få ei ny kyrkje. [[Reidar Bolling]] fortel i ''[[Byglands soge]]'' om folketalet at ''«I 1625 var det berre 8 bønder og 6 husmenn i heile soknet, men i 1812 var det 39 gardar og 267 menneskje.»''<ref>Bolling: Byglands soge s. 370.</ref>.
[[Kategori:Bygland]]
 
Kyrkja som vart reist i 1827-'28 hadde berre ein prekestol. I rasjonaliteten sitt namn var den satt over altaret, eit preikestolaltar (ikkje uvanleg i kyrkjer i gruvesamfunn). I seinare tid har kyrkja fått ein til, til høgre for altaret sett frå kyrkjelyden. Kyrkja var i 1955 nymåla og hadde fått elektrisk ljosanlegg<ref>Norges bebyggelse, s. 114.</ref>.
 
<!-- Foto flytt hit for samanhang med teksten -->
{|
|-
|[[Fil:Årdal kyrkje innskripsjon 2007.jpg|thumb|left|400px|Vigslingsinskripsjonen over inngangsdøra.{{byline|Reidar Tveito}}]]
|[[Fil:Årdal kyrkje interiør 2007.jpg|thumb|400px|Årdal kyrkje, interiør i 2007.{{byline|Reidar Tveito}}]]
|-
|[[Fil:Årdal kyrkje, preikestolen.JPG|thumb|center|Preikestolen.{{byline|Siri Johannessen|2022}}]]
|[[Fil:Årdal kyrkje, preikestolalteret.JPG|thumb|center|Preikestolalteret.{{byline|Siri Johannessen|2022}}]]
|}
 
== Inventar ==
Ei brødøskje i sylv gitt til [[Bygland kyrkje]] rundt 1700 av han som var prest frå 1695 til 1732, [[Peder Christophersen]], var i 1938 i kyrkja<ref>Bolling: Festskrift 1937 s. 23.</ref>. Døypefonten er av tre. Kyrkjeklokka er laga av Hans Mo frå Christianssand i 1805 og har inskripsjonen ''«Soli Deo Gloria»''. Bolling fortel at kyrkja i 1939 hadde to lysekronor og eit gamalt døypefat<ref>Bolling: Byglands soge s. 370.</ref>.
 
=== Orgelet ===
[[Fil:Årdal kyrkje, Jones-orgelet frå 1885 med KO Uppstad.JPG|thumb|Organist Knut Olav Uppstad ved Jones-orgelet frå 1885.{{byline|Siri Johannessen|2022}}]]
I 1962 hadde kyrkja eit harmonium bygd av Norsk Orgel-Harmoniumfabrikk i 1958. Det hadde to manualar og pedal<ref>Johnsen 1962, s. 134.</ref>.
 
Det gamle elektriske orgelet blei i 2012 bytt ut med eit engelsk frå 1885 som har fem stemmar fordelt på eitt manual og pedal. Det blei bygd av Henry Jones i 1885 for ei kyrkje i London, og kom med god hjelp frå Lund kyrkje i Kristiansand sin kantor, Johan Varen Ugland, til Årdal. Før det kom på plass blei det restaurera av orgelbyggjaren Elmar Krawinkel. Han utvida det samstundes med ekstra piper i pedalstemmen (Bourdon 16') så den no har tjueni tonar i staden for seksten.
 
;Disposisjon<!--Bevisst valgt å IKKJE laga til overskrift her-->
:''Koppel''
::Hovedverk med pedal
:''Pedal''
::Bourdon 16'
:''Manual''
::Open Diapason 8' (f-g3)
::Open Diapason Bass 8' (C-e1)
::Ledig for svell
::Ledig for svell
::Gedact 8'
::Gamba 8' (C-H felles med Gedact)
::Principal 4'
::Ventil
 
Bland eldsjelane for å få eit pipeorgel til kyrkja er organistane [[Britt G. Haugen]] og [[Eilert Hægeland]], og seinare [[Hildegunn Richards]]. For å ordne økonomien har og mange vore aktive, frå barnekoret på Byglandsfjord til lokale bankar, kommunen og [[Mari og Sveinung Skjevraks legat]].<ref>Bygland kyrkjelege fellesråd s. 7.</ref>
 
== Ansvarlege ==
=== Kyrkjetenarar og klokkarar ===
*2014 [[Olav Sordal]]
 
=== Organistar ===
*[[Gunstein P. Lauvdal]] (f. 1884)<ref>Johnsen 1962, s. 134.</ref>
*[[Signe Syvertsen]], Byglandsfjord, frå 1957<ref>Johnsen 1962, s. 134.</ref>
*[[Eilert Hægeland]]
*[[Britt G. Haugen]]
*[[Hildegunn Richards]]
 
==Galleri==
{|
|-
|[[Fil:Årdal kyrkje, inngangen.JPG|thumb|Gløtt av våpenhuset frå kyrkjeskipet.{{byline|Siri Johannessen|2022}}]]
|[[Fil:Årdal kyrkje, trapp til klokketårn.JPG|thumb|Trappa opp til klokketårnet.{{byline|Siri Johannessen|2022}}]]
|}
 
== Fotnoter ==
<references />
 
== Kjelder ==
* [http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2010062806125 Bolling, Reidar: ''Byglands soge'', Kristiansand : s.n., 1939, 489 s. ill.] (bokhylla.no)
* [http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2013013006098 Bolling, Reidar: ''Kyrkjeliv i Bygland : festskrift til 100 års dagen for Bygland kyrkje 18. november 1938'', s. 23, Kristiansand : Fædrelandsvennen, 1937, 157 s. ill., port.] (Vitja 25. oktober 2014).
* Bygland kyrkjelege fellesråd: ''Orgelet i Årdal kyrkje'', hft. 2012.
* [http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2013120508114 Johnsen, Jørg: ''Organister og orgler i Agder bispedømme'', Kristiansand : s.n., 1962, 143 s. ill.] (bokhylla.no)
* [http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2010081008075 Låg, Torbjørn: ''Agders historie. Bind 1 : 800-1350'', Kristiansand : Laget, 1999, 508 s. ill.] ISBN 8290575246 (bokhylla.no)
* [http://urn.nb.no/URN:NBN:no-nb_digibok_2013010824001 ''Norges bebyggelse: Sørlige seksjon Herredsbindet for Aust-Agder Vestre del'', Oslo : Norsk faglitteratur, 1956, 1047 s.] (bokhylla.no)
* Rasmussen, Alf Henry: ''Våre kirker'' 1993 ISBN 82-7527-022-7 side 467
* [http://www.bd.kirken.no/agder/tekstsider.cfm?id=17185 Skjevesland, Olav: Visitasforedrag ved bispevisitas i Bygland 29. oktober – 2. november 2003 på Agder og Telemark bispedøme sine nettsider] [[Visitasforedrag ved bispevisitas i Bygland 29. oktober – 2. november 2003|På Setesdalswiki]]
*''Årdal kyrkje har kome meir til syne''. Artikkel i [[Setesdølen nr. 71, 1980]] side 5
{{Kyrkjer og forsamlingshus i Bygland}}
 
[[Kategori:Årdal kyrkje|  ]]
[[Kategori:Etableringer i 1828]]
[[Kategori:Årdal kyrkje|  ]]
[[Kategori:Grendi]]
[[Kategori:Bygninger i Bygland]]

Siste versjonen frå 2. juni 2025 kl. 21:41

Årdal kyrkje.
Runesteinen aust for kyrkja.
Chris Nyborg (2014)

Årdal kyrkje ligg vest for Riksveg 9 i Grendi i Bygland kommune. På vestsida av kyrkja ligg Årdalsfjorden. Ho er soknekyrkje for Årdal sokn i Bygland kyrkjelege fellesråd. Den åttekanta, tømra kyrkja vart bygd på Lande sin grunn i 1827-'28 av Anders Torson Syrtveit (og kjend som «Anders kyrkjebyggjar») og har plass til 200 personar. I 1988 fekk ho nytt våpenhus. I 2025 løyvde Kyrkjebevaringsfondet 650.000 kroner til forprosjekt for nytt tak på kyrkja.[1]

Kyrkjegard

Den eldste delen av kyrkjegarden er rundt kyrkja, men eit nytt felt har blitt laga til på austsida av Riksveg 9, nord for vegen som går opp til Lande og Hovstad. På den eldste delen er mellom anna bautaer reiste over eidsvollsmannen Eivind Torkjelson Lande og folkeminnesamlaren Johannes Skar. På denne delen av kyrkjegarden er og ein avbroten runestein reist, han vart funnen innemura i sakristitrappa i 1881. Informasjonstavla fortel at dette er eit gravminne frå tidleg mellomalder (1050–1150). På norrønt er den delen som er att av inskripsjonen Hjalpi Guð ǫndu, noko som tyder omlag «Gud hjelpe [NN sin] ande». Namnet til den teksten gjeld stod på den no tapte delen av steinen.

Parkeringsplass finst nord for kyrkja, på vestsida av vegen, men og aust for kyrkja på den andre sida av riksvegen. Desse vart laga i 1980.

Kyrkjelyden og aktivitetar

Kyrkja sitt nedslagsfelt er frå Byglandsfjord og Senum i sør til Longerak i nord[2]. I området er omlag 500 personar busett. Ved sidan av reine kyrkjelege aktiviteter nyttast ho og til konsertar. Meir spesifike detaljar om aktivitetar og besøkstal finst i soknet sin artikkel.

Frå gamalt av til no

Fyrste gongen ei kyrkje i Årdal vert nemnt i ei skriftleg kjelde var i 1327 i samband med ein paveleg skatt. I Agders historie: 800-1350 nemner Torbjørn Låg at prestebolet åtte ein part på to hudar i Stussåker under Greibrokk (som dei hadde to og ein halv hud i), og han trur at Årdal sin prestebustad i høgmellomalderen kan ha vore der[3].

Den gamle stavkyrkja vart riven i 1604[4], men den nye som då blei reist var etter mindre enn 60 år «so medteki» at Ifuer Snedker måtte reparera henne. Frå 1723 kom kyrkja i Årdal i privat eige, bygdefolket betalde 40 riksdalar for henne. Samstundes fekk dei 3 kalvskinn i Bø og 6 i Lande. Kyrkja omtalas i 1812 av biskop Sørensen etter ein visitas som «vel vedligeholdt», men truleg kan kyrkjelyden snarleg ha blitt for stor for henne for rundt 1825 byrja arbeidet med å få ei ny kyrkje. Reidar Bolling fortel i Byglands soge om folketalet at «I 1625 var det berre 8 bønder og 6 husmenn i heile soknet, men i 1812 var det 39 gardar og 267 menneskje.»[5].

Kyrkja som vart reist i 1827-'28 hadde berre ein prekestol. I rasjonaliteten sitt namn var den satt over altaret, eit preikestolaltar (ikkje uvanleg i kyrkjer i gruvesamfunn). I seinare tid har kyrkja fått ein til, til høgre for altaret sett frå kyrkjelyden. Kyrkja var i 1955 nymåla og hadde fått elektrisk ljosanlegg[6].

Vigslingsinskripsjonen over inngangsdøra.
Foto: Reidar Tveito
Årdal kyrkje, interiør i 2007.
Foto: Reidar Tveito
Preikestolen.
Siri Johannessen (2022)
Preikestolalteret.
Siri Johannessen (2022)

Inventar

Ei brødøskje i sylv gitt til Bygland kyrkje rundt 1700 av han som var prest frå 1695 til 1732, Peder Christophersen, var i 1938 i kyrkja[7]. Døypefonten er av tre. Kyrkjeklokka er laga av Hans Mo frå Christianssand i 1805 og har inskripsjonen «Soli Deo Gloria». Bolling fortel at kyrkja i 1939 hadde to lysekronor og eit gamalt døypefat[8].

Orgelet

Organist Knut Olav Uppstad ved Jones-orgelet frå 1885.
Siri Johannessen (2022)

I 1962 hadde kyrkja eit harmonium bygd av Norsk Orgel-Harmoniumfabrikk i 1958. Det hadde to manualar og pedal[9].

Det gamle elektriske orgelet blei i 2012 bytt ut med eit engelsk frå 1885 som har fem stemmar fordelt på eitt manual og pedal. Det blei bygd av Henry Jones i 1885 for ei kyrkje i London, og kom med god hjelp frå Lund kyrkje i Kristiansand sin kantor, Johan Varen Ugland, til Årdal. Før det kom på plass blei det restaurera av orgelbyggjaren Elmar Krawinkel. Han utvida det samstundes med ekstra piper i pedalstemmen (Bourdon 16') så den no har tjueni tonar i staden for seksten.

Disposisjon
Koppel
Hovedverk med pedal
Pedal
Bourdon 16'
Manual
Open Diapason 8' (f-g3)
Open Diapason Bass 8' (C-e1)
Ledig for svell
Ledig for svell
Gedact 8'
Gamba 8' (C-H felles med Gedact)
Principal 4'
Ventil

Bland eldsjelane for å få eit pipeorgel til kyrkja er organistane Britt G. Haugen og Eilert Hægeland, og seinare Hildegunn Richards. For å ordne økonomien har og mange vore aktive, frå barnekoret på Byglandsfjord til lokale bankar, kommunen og Mari og Sveinung Skjevraks legat.[10]

Ansvarlege

Kyrkjetenarar og klokkarar

Organistar

Galleri

Gløtt av våpenhuset frå kyrkjeskipet.
Siri Johannessen (2022)
Trappa opp til klokketårnet.
Siri Johannessen (2022)

Fotnoter

  1. ↑ Sigurd Haugsgjerd: 650 000 kroner til taket på Årdal kyrke i Grendi. Artikkel i Setesdølen nr. 13, 2025 side 3
  2. ↑ Skjevesland, 2003
  3. ↑ Låg 199, s. 403.
  4. ↑ Norges bebyggelse, s. 70.
  5. ↑ Bolling: Byglands soge s. 370.
  6. ↑ Norges bebyggelse, s. 114.
  7. ↑ Bolling: Festskrift 1937 s. 23.
  8. ↑ Bolling: Byglands soge s. 370.
  9. ↑ Johnsen 1962, s. 134.
  10. ↑ Bygland kyrkjelege fellesråd s. 7.
  11. ↑ Johnsen 1962, s. 134.
  12. ↑ Johnsen 1962, s. 134.

Kjelder


 Kyrkjer og forsamlingshus i Bygland kommune
Årdal kyrkje · Bygland kyrkje · Sandnes kapell · Sandnes kyrkje · Austad kyrkje
Fredheim bedehus · Grendi bedehus · Vonheim bedehus
Lokomotivstallen på Byglandsfjord · Bygdestova på Longerak · Grendi skule · Ose grendehus · Åraksbø grendehus
Henta frå «https://www.setesdalswiki.no/w/index.php?title=Årdal_kyrkje&oldid=228068»