Sjå kjelda til Haugum

[[Fil:Oppistog Haugum gnr. 33 bnr. 2 070918-2.jpg|miniatyr|høyre|Oppistog Haugum [[7. september 2018]]. {{Byline|[[Geir Daasvatn]]}}]]
'''Haugum''' er ein [[Gard (matrikkelgard)|gard]] i [[Valle kommune]] (gnr. 33). Den ligg på omlag 390 m.o.h., sørvest for [[Espetveit (Valle)|Espetveit]] i grenda [[Tveitebø]]. Haugum er er ein del av det nørdre beitelaget. [[Bispevegen]] kjem ned i Valle mellom Haugum og [[Nørdre Hoftuft]], mens [[Haugebekk]] ligg mellom Espetveit og Haugum. Namnet uttalast ''/hau`gom/'', og tyder haug. 

Garden skal aldri ha hatt plass, men Johanne Olsdtr. på bnr. 1. hadde ei stoge i Bursvodden fram til ho døydde i 1925. I eit brev frå 1585 er det tydeleg at garden er einbølt, og den blei delt i to bruk i 1628 då ei kontrakt ga Eivind Ulvsson Hoftuft og svogeren Olav Olsson Kvasaker heimel. Seinare, kanskje alt i 1650-åra, blei bnr. 2. delt i fleire mindre partar. I 1981 var garden delt inn i fire bruksnummer. Totalt har den hatt tre gardsnummer; fram til 1838 var det 44, 1838-1889 31, og frå 1889 til no er det 33.

''Valle Gardssoge'' seier at garden kan ha blitt til i eller litt etter vikingtida, og i Oluf Rygh sitt verk ''Norske Gaardnavne'' ser me at garden i eit brev frå 1504 var kalla ''Hawgum'',<ref>[http://www.dokpro.uio.no/perl/middelalder/diplom_vise_tekst.prl?b=6369&s=n&str= Samanfatting av brevet frå 1504 i ''Diplomatarium Norvegicum'']</ref> i 1595 ''Hougaar'' og ''Hoffuee'', ''Hougaard'' i 1601, ''Høugen'' i 1668 og ''Houger'' i 1723.<ref>[http://www.dokpro.uio.no/perl/navnegransking/rygh_ng/rygh_visetekst.prl?s=n&Vise=Vise&KRYSS140415@31759=on Oluf Rygh: ''Norske Gaardnavne'' - Haugum]</ref> I 1661 hadde garden to (slåtte)støylar, og ni år seinare ein slåttestøyl og ei flaumkvern. Matrikkelframlegget frå 1723 visar at Haugum er lett å drive og har eigen kvern, men utan vidare skog og støylar.  I 1802 nemnest eit godt beite, men garden har for lite skog til husbruk.

Bnr. 1 hadde fire støylar som Oppistog frå gamalt av hadde rett til å vere med i buene til: Skålbulii, Flottin, Nuten og Juvvatn. Seinare kjøpte Oppistog tre av desse støylane frå b.nr. 1: Skålbulii, Nuten og Juvvatn. 

===Ras===
To gonger har garden blitt ramma av ras, den var ein av dei gardane som vart hardast råka 5. august i ''[[det store rasåret]]'' 1793 og igjen i 1806.

I 1793 hadde 30-40 ras starta i lia 2-3 km oppafor garden. Rasa hadde teke med seg alt som var i vegen, og flytt det ned på innmarka der det ikkje berre hadde lagd seg over åkrar og vollar men òg skipa tre store demningar. B.nr. 1 mista åkerland til ein sånad på 3 tunnor og ei høyavling på 4,5 - 6,5 tonn per år. På heii gjekk ein støyl og nokre slåtter tapt, buskog og to høybuer. Garden blei friteken for skatt i 10 år for å bøte på tapa det året.

Trettan år seinare gjekk eit nytt ras, og [[Johannes Skar]] fortel om dette at:
<blockquote>''Det stod nær med Haugom, at det hadde reist. Råsi la beint imot husi. Då lova Ånund Haugom beste bjøllekyri han åtte. Med same kløyvdest råsi: noko tek sør um husi og noko nordigjenom djuvet. Men Ånund var dekne i Valle.<br />Det var jamt med «Kos-skre» råsi tok ut, midt upp fyre «Syndri Homm». Ho gjekk inn i Rota i Homm og noko inn i Tveitebø.''</blockquote>

==Bruksnummer==
===Haugum, b.nr. 1===
I 1628 blei bølet delt, og Olav Olsson Kvasaker vert den fyrste eigaren av bruksnummer 1 som ligg vest for Espetveitvegen. Olav skal visst helst ha sete på [[Kvòsåk]], medan sonen hans, Odd Olsson Kvasaker, skal ha vore på Haugum.

===Oppistog, b.nr. 2===
[[Oppistog Haugum|Oppistog]] ligg aust for Espetveitvegen og litt høgare i lii enn b.nr. 1. Her budde bjørnejegaren Arne Eivindsson Haugum (fødd 1770) som skaut tre voksne bjørnar i 1801 og synte skinna på tinget for å få utbetalt skotpremien. I 1845 selde han Oppistog til Bjørn Eivindsson Dale for 150 spesiedalar, og året etter reiste han til Amerika saman med sonen Eivind og huslyden hans. Fleire skulle fylgje i hans fotspor, mellom anna sersjant Arne Ånundsson Bø og familien som reiste i 1874. 

==Kjelder og referansar==
*Ryningen, Alfred: ''Valle kommune - gardssoge'' bind V, s. 232-261. Bergen 1987, ISBN 82-99133440.
<references />

[[Kategori:Garder i Valle]]